مسیر راهبردی شرق (اتصال ایران از افغانستان به چین)
دالان شرقی ایران-افغانستان-ازبکستان یک پروژه راهبردی و تحولآفرین در حال تکمیل است که معادلات ترانزیتی و جغرافیای سیاسی منطقه را دگرگون خواهد کرد. این مسیر با دور زدن ترکمنستان، ایران را مستقیماً از طریق افغانستان به شبکه ریلی ازبکستان و متعاقباً به چین و روسیه متصل میسازد. بر اساس برنامهریزیها، ظرفیت حمل و نقل اولیه این کریدور حدود یک میلیون تن در سال پیشبینی شده که با توسعه کامل زیرساختها در یک افق بیست ساله میتواند به حدود چهار میلیون تن در سال افزایش یابد.
بخش اول این دالان در خاک ایران، خط آهن فعال خواف-هرات است. این خط ۲۲۵ کیلومتری که ۷۸ کیلومتر آن در ایران و ۱۴۷ کیلومتر در افغانستان قرار دارد، در قالب چهار قطعه از سال ۱۳۸۶ در حال احداث است. سه قطعه از این مسیر به طول ۱۴۰ کیلومتر در تعهد ایران و یک قطعه ۸۵ کیلومتری در تعهد افغانستان است. آخرین گزارشها حاکی از آن است که قطعه سوم این خط که ۶۲ کیلومتر از شمتیغ ایران تا ایستگاه روزنک افغانستان را شامل میشود، تحت کمکهای ایران تا پایان مرداد ۱۴۰۴ تکمیل خواهد شد و پیشبینی میشود قطعه چهارم نیز تا پایان سال ۱۴۰۴ به پایان برسد. با تکمیل این خط، سرعت حرکت از ۶۰ کیلومتر بر ساعت به ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلومتر بر ساعت افزایش خواهد یافت. هماکنون نیز این خط فعال بوده و میزان حمل بار ریلی از مرز شمتیغ به افغانستان از حدود ۵ هزار تن در ماه در ابتدای سال جاری به بیش از ۷۰ هزار تن در ماه رسیده و انتظار میرود به زودی به ۱۰۰ هزار تن در ماه افزایش یابد.
بخش دوم و حیاتی این دالان، خط آهن در حال ساخت یا برنامهریزی هرات-مزارشریف به طول حدود ۳۰۰ کیلومتر در خاک افغانستان است. این حلقه گمشده که برای دههها در حد طرح باقی مانده بود، امروز در کانون گفتوگوهای مقامات ایرانی و افغان قرار دارد. در نشستهای اخیر، مدیرعامل راهآهن ایران، احداث این خط را به عنوان فاز نخست کریدور راهبردی ایران–افغانستان–چین معرفی کرده و بر تشکیل کمیتههای مشترک برای تدوین ساختار عملیاتی آن توافق شده است. پیشبینی میشود پس از احداث، قطارها این مسیر را در حدود یک و نیم تا دو روز طی کنند. تکمیل این خط، کلید تبدیل افغانستان از یک بنبست به یک چهارراه ترانزیتی است.
بخش سوم، خط آهن فعال حیرتان-مزارشریف به طول ۷۵ کیلومتر است که از سال ۱۳۹۰ به بهرهبرداری رسیده و اخیراً توافق بهرهبرداری آن تا سال ۱۴۰۵ تمدید شده است. این خط که توسط ازبکستان ساخته شده، شهر مزارشریف را به بندر مرزی حیرتان در کنار رودخانه آمو متصل میکند. زمان سفر در این بخش کوتاه حدود نیم روز تا یک روز است و دروازه اتصال افغانستان به شبکه ریلی کشورهای مشترکالمنافع محسوب میشود.
بخش چهارم، عبور از شبکه ریلی توسعهیافته آسیای میانه است. از بندر حیرتان، کالاها وارد شبکه ریلی ازبکستان شده و از طریق قزاقستان به سمت مرز چین حرکت میکنند. این بخش از سفر که شامل تشریفات مرزی در دو کشور میشود، حدود پنج تا هفت روز به طول میانجامد.
در نهایت، بخش پنجم شامل حرکت در خاک چین از مرز خورگوس/آلتین کول به سمت شهرهای اصلی یا بنادر شرقی این کشور است که حدود دو تا چهار روز دیگر زمان نیاز دارد.
با جمعبندی این زمانها، کل سفر از بندر چابهار در ایران تا یک شهر مرکزی در چین پس از تکمیل خط هرات-مزارشریف، بین سیزده تا نوزده روز به طول میانجامد. این زمان، رقابتی جدی با مسیر شمالی از طریق ترکمنستان (چهارده تا هجده روز) ایجاد کرده و بسیار سریعتر از مسیر دریایی (چهل و پنج تا شصت روز) است.
ظرفیت این کریدور در سالهای ابتدایی با توجه به تکخط بودن برخی مسیرها و محدودیتهای ترمینالهای مرزی حدود یک میلیون تن در سال برآورد میشود. با دوخطه کردن مسیرهای اصلی، الکتریکی کردن خطوط، توسعه ترمینالها و افزایش ناوگان در یک افق بلندمدت بیست ساله، این ظرفیت قابل ارتقا به حدود چهار میلیون تن در سال خواهد بود که معادل عبور هزاران کانتینر بزرگ به صورت ماهانه است.
این کریدور با وجود چالشهای امنیتی و نیاز به سرمایهگذاری کلان، یک تحول زیرساختی اجتنابناپذیر در نقشه ترانزیت اوراسیا محسوب میشود. دسترسی کمهزینه و سریع چین به آبهای آزاد از طریق بنادر جنوب ایران، تبدیل افغانستان به یک مسیر ترانزیتی پایدار، و تقویت جایگاه ایران به عنوان هاب منطقهای از دستاوردهای استراتژیک این پروژه هستند. پیگیری هماهنگ ایران، افغانستان و ازبکستان همراه با علاقه راهبردی چین نشان میدهد این رویای دیرینه لجستیکی به یک واقعیت در حال شکلگیری تبدیل شده است.
منابع:
- خبرگزاری آواش. (۳ دی ۱۴۰۴). احداث خط آهن هرات- مزارشریف بهعنوان فاز نخست کریدور ایران–افغانستان–چین. بازیابی شده از avash.ir
- تیننیوز. (۱۰ دی ۱۴۰۴). تمرکز بر توسعه خط آهن هرات–مزار شریف در نشست ایران و افغانستان. بازیابی شده از tinn.ir
- خبرگزاری سریع. (۴ دی ۱۴۰۴). خط آهن هرات–مزارشریف؛ پروژه راهبردی تقویت ترانزیت افغانستان. بازیابی شده از sarie.news
- قیمت ۳۶۰. (۲۹ فروردین ۱۴۰۴). تاریخ سفر ریلی از ایران به افغانستان مشخص شد. بازیابی شده از gheymat360.com
